In Nederland komt er steeds meer aandacht voor educatie over het slavernij- en koloniale verleden van ons land. Zo kun je in de ‘Gids Slavernijverleden Nederland', per stad historische plaatjes en actuele foto’s met beschrijvingen vinden over hoe het slavernijverleden daar zichtbaar is. Steeds meer scholen besteden aandacht aan het thema, en ook op sociale media is het thema zichtbaarder geworden. Een vraag die hierbij komt kijken is hoe educatie het beste gedaan kan worden. KIS analyseerde de wetenschappelijke literatuur en vond praktische tips om de educatie nόg meer impact mee te geven.

De impact van educatie

We hebben in het bijzonder gekeken naar educatie over het slavernij- en koloniale verleden vanuit meerdere perspectieven; daarmee wordt bedoeld niet alleen het eurocentrische of Nederlandse perspectief op slavernij en kolonisatie, maar juist ook het perspectief van de mensen die tot slaaf werden gemaakt en de mensen in de landen die gekoloniseerd werden. Er is echter nog weinig onderzoek naar gedaan hoe die educatie vanuit meerdere perspectieven het beste kan gebeuren. Wel komt uit de wetenschappelijke literatuur naar voren dat doceren op scholen over de geschiedenis van slavernij en kolonisatie vanuit meerdere perspectieven, een verandering van kennis en houding teweeg lijkt te brengen bij leerlingen. Het kan onder meer leiden tot bewustwording van de impact van racisme. Ook tv-series en documentaires kunnen een positieve invloed hebben op volwassenen en jeugdige kijkers: op hun kennis, houding of bewustwording.

Relatie leggen met racisme in het heden

Bij ‘witte’ mensen verandert de houding minder vaak door de educatie dan bij ‘zwarte’ mensen. De ‘witte’ mensen doen vaak wel kennis op, maar dit gaat lang niet altijd gepaard met bewustwording van bijvoorbeeld racisme. ‘Witte’ mensen zien ook niet altijd de relatie met hedendaags racisme, terwijl dit voor ‘zwarte’ mensen en mensen ‘van kleur’ veel duidelijker is vanwege hun eigen persoonlijke ervaringen met racisme in het heden. Met andere woorden: ‘witte’ mensen denken vaker dat racisme iets van vroeger is. Het risico bestaat dat wanneer racisme alleen aan de orde komt tijdens de geschiedenisles, zij gesterkt worden in dit denkbeeld. Er zijn dan specifieke methoden nodig die gaan over het racisme van nu, die verder gaan waar de geschiedenisles ophoudt. Stilstaan bij de ervaringen met racisme van mensen ‘van kleur’ is hierbij cruciaal.

Niet alleen als slachtoffer

Educatie van het slavernijverleden uit een ander perspectief is nodig, maar eigenlijk gaat het om een hele geschiedenis uit een ander perspectief; een geschiedenis waarin juist ook de prestaties van ‘zwarte’ mensen aan bod komen. Dus niet alleen verhalen van slachtoffers van slavernij en kolonisatie maar juist aandacht voor de bijdrage van mensen ‘van kleur’ aan de wetenschap en de kunst.

In geschiedenislessen komen nu vaak alleen de prestaties van ‘witte’ mensen naar voren; leerlingen ‘van kleur’ herkennen zichzelf daardoor minder in de lessen

En aandacht voor verzetsstrijders: bijvoorbeeld voor mensen die tot slaaf waren gemaakt en die vochten voor de afschaffing van de slavernij. Nu komen in de geschiedenislessen relatief vaak alleen de prestaties van ‘witte’ mensen naar voren, en leerlingen ‘van kleur’ herkennen zichzelf daardoor minder in de geschiedenislessen. Uit de literatuur komt een hele reeks aanwijzingen naar voren dat het leren kennen van de rijke en diverse geschiedenis van ‘zwarte’ mensen of mensen ‘van kleur’ waardevol is voor iedereen, maar in het bijzonder voor mensen ‘van kleur’: het leidt bij hen tot meer zelfvertrouwen en kan een positieve identiteit bevorderen.

Inleven in de slachtoffers

Wanneer er educatie wordt gegeven over slavernij- en koloniaal verleden kan deze soms averechtse effecten hebben: sommige mensen die lezen hoe hun ‘eigen volk’ mensen uit de kolonies mishandelden en vermoordden, gaan mee in het denken als kolonisator en gaan de slachtoffers dehumaniseren. Daarom is het cruciaal dat slachtoffers een stem krijgen in de educatie; dat verhalen en ervaringen aan bod komen van mensen die tot slaaf waren gemaakt of wiens land gekoloniseerd werd. Zodat er inleving kan ontstaan in hun perspectief en empathie wordt ontwikkeld. Maar let op, empathie betekent niet slechts medelijden met slachtoffers van kolonisatie of slavernij. En het betekent ook niet dat je precies denkt te weten hoe die ander zich voelt, want dat is uiteraard onmogelijk. Maar het gaat wel over je betrokken en geraakt voelen, waardoor je kritisch durft te kijken naar je eigen positie. Gevoelens van boosheid over wat er is gebeurd in het verleden kunnen daar ook bij horen.

Niet om de hete brij heen

Doceren over koloniale slavernijgeschiedenis is niet makkelijk; heftige gruwelijkheden zoals martelingen komen dan aan de orde. Maar het ‘wegpoetsen’ van de wreedheid van slavernij en kolonisatie is geen optie. Uit de wetenschappelijke literatuur komt naar voren dat wanneer de geschiedenis over kolonisatie wordt gepresenteerd als ambivalent (‘men deed slechte dingen maar ook goede dingen’) er minder makkelijk een verandering in houding op gang komt. Daarom is aan te raden om klip-en-klaar te maken dat kolonisatie en slavernij negatieve historische gebeurtenissen betreffen.

Aan de slag in jouw gemeente?

Voor gemeenten die aan de slag willen met educatie over het slavernij- en kolonisatieverleden vanuit meerdere perspectieven, raadt onderzoeker Hanneke Felten aan te gaan kijken naar de initiatieven die er nu al zijn: ‘Er zijn in de praktijk al diverse hele interessante initiatieven en educatieprogramma’s die het slavernij- en/of koloniale verleden vanuit meerdere perspectieven aan bod laten komen. Voorbeelden zijn: de educatie die de The Black Archives verzorgt, het vak Afro Nederlandse Studies van Zawdie Sandvliet, de Keti Koti Tafels, het ‘Mapping Slavery’ project, de gastlessen van Educatie Studio, gastlessen en lezingen van Stichting Stil Verleden en het theaterprogramma voor scholen van Studio 52 ‘Wie is de baas’.

Dichtbij brengen

Wanneer mensen horen over de gruweldaden zoals slavernij en kolonisatie kunnen zij soms de neiging hebben zich hiervan te distantiëren, door te stellen dat dit vooral ergens anders plaatsvond of dat het vooral niet de eigen voorouders waren die zich hier schuldig aan maakten. Bij het overbrengen van kennis over het koloniaal verleden en slavernijverleden is het mogelijk belangrijk om deze kennis te koppelen aan de Nederlandse context en waar mogelijk zelfs aan de eigen familie. Op die manier zou voorkomen kunnen worden dat slavernij of kolonisatie worden beschouwd als een geschiedenis waar je zelf niets mee te maken hebt. Ook kan het helpen voor mensen die zich sterk identificeren als Nederlander dat zij zien dat andere mensen die zij zien als Nederlands, deze geschiedenis erkennen en durven benoemen.

Meer tips?

Meer informatie en tips vind je in het onderzoeksrapport.

Naar het rapport

Thema: 

4 bijdragen van onze lezers

Deel ook jouw kennis, ervaring of mening
Kan het over het algemeen eens zijn met de strekking van het stuk. Heb wel een bedenking. Enerzijds gaat het hier over racisme en tegenstelling wit en zwart. Ik denk dat er mogelijk in elke groep sprake is van racistische denkbeelden of, breder, discriminatie (en vooroordelen) Daarin verschillen mensen niet. Dat het verleden een stem gegeven moet worden, zonder ambigue of dubbele boodschappen, lijkt me evident. Dat gaat over gehoord worden of ‘herstellend recht gedaan worden’. Anderzijds, het gaat me te ver om de witte mens in het algemeen weg te zetten als de mens die zich minder bewust is van de gruweldaden cq. het verleden, dit vind ik te kort door de bocht. Door in dit soort patronen te blijven schrijven, lijkt het er op dat te veel vanuit slachtoffer en dader gesproken wordt. Daarin zit niet de oplossing omdat ik denk dat deze tegenstelling mensen gevangen houden in hun eigen ‘drama (driehoek)
Beste Arjen, Hartelijk dank voor je reactie. Er is mogelijk een misverstand: de resultaten van het onderzoek (zoals in het artikel samengevat) zijn niet gebaseerd op mijn mening of visie (of die van KIS) maar op wat wetenschappers hebben gevonden in onderzoeken over educatie over slavernij en koloniaal verleden. De uitkomsten daarvan hebben we in dit rapport beschreven. We hebben meer dan 100 studies geraadpleegd. Daaruit komt onder meer voor dat gemiddeld gezien 'witte' mensen zich minder bewust zijn van de koloniale en slavernij verleden en minder bekend zijn met de mensonterende en gruwelijke praktijken die daarbij hoorde. Dat heeft echter alles te maken met de educatie die zij hebben ontvangen (of eigenlijk meer het gebrek daar aan). Kinderen uit 'zwarte' families hebben wat dit betreft gemiddeld vaker een voorsprong, omdat zij vaker hier meer van huis uit over hebben geleerd. We hopen met dit rapport handvaten te hebben aangereikt om er voor te zorgen dat educatie over slavernij en koloniaal verleden uit meerdere perspectieven gegeven kan worden: dus niet alleen het eurocentrische perspectief (wat volgens onderzoek nu nog vaak het geval is) maar ook de perspectieven van de mensen uit de kolonieeen zelf en de mensen die tot slaaf werden gemaakt. In het blokje hierboven staan voorbeelden van organisaties die hier al veel ervaring mee hebben. Mocht je nog vragen hebben, dan kun je mij altijd mailen op H.Felten@movisie.nl
Prima stuk, om vanuit meerdere perspectieven naar het slavernijverleden te kijken, wat is nodig om het geheel te kunnen begrijpen. Er is veel onwetendheid en "mis-understanding", wat leidt tot onbegrip. Ik ben van mening dat alle betrokkenen in dit stuk recht aangedaan wordt, niemand wordt veroordeeld, het is geen kwestie in dit stuk wie is dader of slachtoffer. Het is een kwestie van het verleden proberen te begrijpen en wat de gevolgen op lange termijn (kunnen) zijn.
Het is onzinnig om de ene eenzijdige kijk op de geschiedenis ter repareren met een andere, eveneens eenzijdig kijk. In dit geval is dat het oordelen vanuit onze luxe, stabiele en veilige positie over gebeurtenissen in het verleden. Een verleden dat op geen enkele manier vergelijkbaar is met de huidige tijd. Een voorbeeld. In 1598 vertrokken 5 schepen met 491/507 opvarenden naar Azië vis de straat Magelhaes. Een van de schepen, De Liefde (Erasmus) heeft Jpan bereikt. Bij aankomst konden er van de 24 opvarende nog 6 lopen. 3 overleden de volgende dag en binnen 3 maanden overleden er nog 5. Van de 500 hebben er 16 levend het einddoel bereikt. Het schip Geloof keerde na muiterij om en bereikte met 36 overlevenden Nederland. 90% van de opvarenden is door ziekte, verhongering, verdrinking, doodslag en gevechten tegen Spaanse en Portugese zeelieden dood gegaan. Hun leven was weinig waard. Ander voorbeeld. De VOC heeft ca. 2.000.000 Europeanen naar Zuid Oost Azië vervoerd. Daarvan zijn er ca. 300.000 teruggekomen. Educatie over de gruwelijkheden van de slavernij kan niet zonder de gruwelijkheden van het leven destijds te benoemen. Die gruwelijkheden hebben zeer veel met elkaar te maken. Gruwelijkheden tussen witte mensen onderling waren heel normaal, zoals gruwelijkheden tussen zwarte mensen onderling ook heel normaal waren. Gruwelijkheden hoorden bij die tijd, dat is wat wij in educatie kunnen laten zien. Dan pas ontstaat het besef hoeveel er in de afgelopen eeuwen op het gebied van menselijkheid is bereikt. Daar mag je trotst op zijn.

Jouw bijdrage

3 + 0 =
Geef het antwoord op deze rekenoefening. Voorbeeld voor 1+3: voer 4 in.