Het geloof is terug van weggeweest. En die comeback - zichtbaar in de samenleving, jaren na de ontzuiling - voelt soms wat ongemakkelijk. Er worden open zenuwen geraakt, religie creëert morele verlegenheid en leidt tot spanningen. Wat is nu eigenlijk de plaats van religie in het seculiere Nederland? Die vraag stond maandagmiddag centraal tijdens de Jaarbijeenkomst van KIS. De bijeenkomst ‘Geloven in een seculiere samenleving’ in het NBC Congrescentrum in Nieuwegein trok bijna tweehonderd belangstellenden, met onder hen veel beleidsmakers bij gemeenten en andere overheidsinstellingen en professionals werkzaam bij maatschappelijke organisaties.

Hoewel we in Nederland uitgaan van de scheiding van kerk en staat, speelt religie voor veel mensen in onze diverse samenleving een belangrijke rol. Geloof betekent voor hen een vorm van richting en vrede, van houvast en troost. Maar maatschappelijk gesproken heeft het de potentie van een splijtzwam, zei wetenschappelijk directeur Hans Boutellier van KIS in zijn aan minister Koolmees gerichte jaarbericht. Bijvoorbeeld wanneer de interpretatie van religieuze normen en waarden leiden tot negatieve beeldvorming. Tot polarisatie en soms zelfs tot regelrechte haat.

 Naar het jaarbericht 2018 

Onverschilligheid

De scheiding van kerk en staat was in de achttiende eeuw een vorm van pacificatiepolitiek, het zorgde voor een einde aan de christelijke godsdiensttwisten. Sindsdien was de basishouding in Nederland volgens Boutellier vooral: ‘geloof wat je wilt, maar val mij er niet mee lastig’.

Maar terwijl Nederland in de jaren zestig ontzuilde en zo verder seculariseerde, kwamen de eerste naoorlogse migrantengroepen binnen en deden nieuwe geloven hun intrede. De onverschilligheid bleef onveranderd, zo stelde Boutellier. Die houding is volgens hem niet meer vol te houden, daarvoor zijn er te veel wrijvingen tussen opvattingen, is er te veel commotie over openbare geloofsuitingen en zijn er teveel venijnige conflicten tussen fanatieke religieuzen en nationalistische groeperingen.

‘Extreme geluiden kregen in de media de meeste aandacht. Terwijl een enkel bijzinnetje vermeldde dat waarschijnlijk steeds meer moslims een kerstboom thuis hebben staan. Het gecompliceerde, gelaagde verhaal en de feiten, dáár lijkt weinig interesse naar’.

Het schuurt, zei Boutellier. Een schoolreisje tijdens de ramadan, het gebruik van een gebedsruimte, bedekkende kleding, wel of geen hand schudden. De incidenten werden in de pers breed uitgemeten.

Dat is ook minister Koolmees een doorn in het oog. Hij noemde in zijn videoboodschap vanuit Den Haag, als reactie op het jaarbericht van KIS, het voorbeeld van acteur Nasrdin Dchar. Die poste vlak voor Kerst op Instagram een foto van hem in djellaba naast zijn kerstboom. Koolmees: ‘Hij kreeg een stortvloed aan kritiek en bedreigingen uit alle hoeken. Variërend van ‘hij is geen goede moslim’ tot ‘ze pakken ons kerstfeest af’.’

Naar het bericht van Hans Boutellier aan de minister 

‘Extreme geluiden kregen in de media de meeste aandacht. Terwijl een enkel bijzinnetje vermeldde dat waarschijnlijk steeds meer moslims een kerstboom thuis hebben staan. Het gecompliceerde, gelaagde verhaal en de feiten, dáár lijkt weinig interesse naar’, aldus Koolmees.

Laagjes

Verhalen en mensen hebben laagjes, Koolmees nam zichzelf als voorbeeld: ‘Ik ben niet alleen Rotterdammer, maar ook Nederlander en Europeaan. Ik ben politicus, vader en voetbalfan. En ik ben dan wel een Feyenoord-supporter in hart en nieren, maar ik moet toegeven dat ik recentelijk ook een paar keer heb gejuicht voor de doelpunten van Ajax. Een soortgelijke gelaagdheid zie je ook terug in recent onderzoek van KIS. Daaruit blijkt dat individuele mensen veel genuanceerder denken dan het publieke debat doet vermoeden.’

Niemand van ons past, volgens hem, in een hokje. Als je de ander beter leert kennen, kom je er achter dat we helemaal niet zo anders denken over de toekomst. Iedereen - ongeacht geloof - wil wonen in een veilige, fijne buurt. Iedereen wil zonder zorgen leven en het beste voor zijn kinderen, zo stelde Koolmees.

‘Het gaat er niet om of mensen Christen, moslim, of ietsist zijn, of zoals ik, nietsist. Het uitgangspunt, veel breder, gaat over begrip voor de ander.’

De verschillen zijn niet zo groot. Er wordt soms uitvergroot, het is maar wat je wilt zien, of voor politiek gewin kunt gebruiken. Daar kwam rapper en woordkunstenaar Atta de Tolk later, in zijn ‘slotrap’, op terug:

‘De ene volgt de soenna

de ander de tien geboden

de ander kijkt ze aan van:

jullie moeten allebei stoppen met roken’

Sabotage

Nederland is ook minder gepolariseerd dan media en politici ons doen geloven, zo luidde de boodschap van de minister. ’Met de energie waarmee we extremen in leven houden en uiteindelijk het succes van onze eigen samenleving saboteren, zouden we ons ook kunnen richten op zaken die er toe doen én op dat wat we samen delen: ons burgerschap. Het gaat er niet om of mensen Christen, moslim, of ietsist zijn, of zoals ik, nietsist. Het uitgangspunt, veel breder, gaat over begrip voor de ander.’

'Een democratische rechtsstaat moet niet alleen technisch, maar ook humaan, moreel, intellectueel en cultureel in orde zijn.'

Boutellier sprak over een religieuze warboel en seculiere chaos die hij ziet ontstaan. Hij pleitte voor een herijking van morele uitgangspunten en restauratiewerkzaamheden aan onze democratische rechtsstaat. Steeds meer gelovigen voelen seculiere druk, Immanuel Kants samenleving waarin iedereen zichzelf kan zijn binnen de normen van de wet staat daarmee onder druk. 

‘Misschien hebben we de democratische rechtsstaat wel teveel aan juristen overgelaten – als iets dat alleen nog wat juridisch onderhoud nodig heeft. Maar een democratische rechtsstaat moet niet alleen technisch, maar ook humaan, moreel, intellectueel en cultureel in orde zijn.‘ Boutellier wil stevige discussie: ‘In plaats van een rustig bezit moet de rechtsstaat een bron van debat en onrust zijn. Niet om haar af te vallen, maar om haar sterker te maken.’

Koolmees juicht dat debat toe: ‘Maar laten we dat doen met begrip voor elkaars verschillen en gelaagdheid. En ja, natuurlijk moeten we daar grenzen aan stellen, zoals het kabinet recentelijk heeft gedaan door een omstreden en onverdraagzame Amerikaanse prediker te weren. Daarmee houd je immers het kostbare bouwwerk dat we samen hebben opgebouwd in stand. Het laat niet alleen zien dat onze democratische rechtsstaat werkt, maar ook dat deze springlevend is.’

Lastige dossiers

Het weren van ‘haatprediker Steven Anderson: het zijn dit soort dilemma’s die Mark Roscam Abbing, directeur Samenleving en Integratie van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de lastigste dossiers noemt. ‘We zijn als overheid neutraal, maar soms moeten we grenzen stellen aan de vrijheid van religie. Bijvoorbeeld bij anti-integratieve, anti-democratische gedragingen. Die hoeven niet altijd strafbaar te zijn, maar ze zijn soms wel problematisch. Dan moeten wij, als onafhankelijke overheid, ingrijpen. Dat is dan onderhoud aan onze rechtsstaat’, aldus Roscam Abbing.

Na de toespraken van Boutellier, Koolmees en Roscam Abbing bogen zaal en een panel met onderzoeksjournalist/mediadocent Zoë Papaikanomou, docent Islamstudies aan de VU

Mohamed Ajouaou en jongerenwerker Mathéus Sales de Moura van Youth for Christ zich over stellingen. Liefst 70 van de aanwezigen stemde dat geloof versplintert, tegen 100 die vinden dat geloof verbindt. De stelling:  ‘In naam van religie wordt de democratische rechtsstaat ondermijnd’ kreeg 86 stemmen tegen 79 voor: ‘Door verregaande secularisering wordt vrijheid van godsdienst uitgehold’.

 Naar het jaarbericht 2018 

Na een ronde workshops met zeer interessante, soms schurende thema’s, over bijvoorbeeld weigerhulpverleners, LHBT-acceptatie in de moskee en samenwerken met orthodox religieuze organisaties, sloot Atta de Tolk de bijeenkomst af met onderstaande vers:

‘Respect en inclusie

zijn in alles essentieel

maar vooral in onze samenleving

maken deze twee het verschil

het verschil om rustig te spreken wanneer iemand gilt

als we niet luisteren, blijven we beter stil’

Thema: 

Anderen bekeken ook

3 bijdragen van onze lezers

Deel ook jouw kennis, ervaring of mening
‘geloof wat je wilt, maar val mij er niet mee lastig’. Dit is nog steeds de beste manier om samen te leven. De media en politiek houden zelf de onderlinge haat in stand, kijk maar in de kranten. Als er een half jaartje in de media niet over godsdienstige zaken wordt geschreven, dan keert de rust terug.
Was het maar zo eenvoudig. Vooral de buurten met veel meest laag opgeleide moslims ervaren de verschillen dagelijks aan den lijve. Er is niet voor niets sprake van een parallelle samenleving. Dat hebben de haat - imams en door Arabische landen gefinancierde huiswerkklassen (jarenlang) mede veroorzaakt. Bij hen lag en ligt het accent steeds op het vermaledijde Westen. Deze vorm van islam heeft zich enkel kunnen versterken door zich zo scherp tegen het westen af te zetten. Hier vond zij vruchtbare grond omat zoveel moslims uit de armste delen van hun land elders (dus bij ons) hun geluk kwamen beproeven Dat is vooral politieke strategie en heeft met de godsdienst zelf niet van doen. Zie hoe Erdogan zijn aanhangers bespeelde met zijn onverdraagzame machtspolitiek. Van gewone gematigde islamaanhangers heeft niemand last. zeker, maar de gematigden bieden weinig verzet tegen de onverdraagzame, zo is bij de financiering van moskeeën gebleken. En de lage scholingsgraad en beperkte kennis van hoe op te voeden van ouders zorgen er helaas voor dat jongeren die niet opgevoed worden geen verantwoordelijkheid nemen voor hun leven. Die vervallen bij niet slagen op school of het vinden van een baan al snel in criminaliteit. Hoe vrij is godsdienst als die vrouw - onderdrukkend is en blijft en dat deze rigide opvattingen zelfs versterkt zijn vanuit met oliegeld rijk geworden staten. Ik ervaarde in mijn werk dat de vrouwen van deze specifieke groep: laag geschoold, streng orthodox enkel nog maar naar hun mannen luisteren, want dat wordt er in gebeiteld. Er was zo erkende ook mijn Marokkaanse collega geen sprake van emancipatie laat staan integratie. Voor de politiek was en is deze groep die n.b. met voor hen - bla bla taal zoals 'eigen kracht' en 'eigen verantwoordelijkheid' begrippen die volkomen langs hen heen gingen. Koning Bin Salman predikt in eigen huis een meer gematigde vorm van islam, maar exporteert nog steeds de orthodoxe vorm. Hoezo vrijheid van godsdienst? Met vrijheid heeft al deze politiek, zowel die van ons als van elders niets van doen. Wij hebben dit begrip eindeloos uitgereikt, absoluut gemaakt en universeel verklaard. Hier is sprake van lafheid om op te komen voor de waarden en normen van Het Westen! Zo laten we ons zelfs de normen van elders geleidelijk aan opdringen. En juist dat beperkt onze vrijheid.
Ik ben verdrietig over deze beide reacties. Zij passen in het moderne gedragspatroon om je eerst en flink af te zetten tegen iemand met een andere mening. Juist het niet kunnen opbrengen van begrip voor een ander tast het fundament van een samenleving aan: 'Het kunnen vertrouwen in en op een ander'. Zonder dat vertrouwen glijdt ook een democratie af naar totalitariteit. Hobbes wees er al lang geleden op dat in een samenleving waarin iedereen, iedereen bestrijdt, een dictatoriale Leviathan nodig is die voor stabiliteit en veiligheid zorgt. Het aantal landen waar deze machtsvorm dominant is, blijft toenemen. Ook Nederland is langzaam op weg naar een dergelijke staatsvorm. Verontrustend is dat niemand zich realiseert welke rol ieder individu daarin speelt. Er gaat geen dag voorbij of er is een groep burgers die voor een verandering is, en die verandering dwingend aan ieder ander op wil leggen. Daarbij wordt meer en meer het model van de confrontatie gekozen en niet het model om draagvlak te creëren. Dat is zeer on Nederlands, dat gaat tegen onze tradities in, maar iedereen, wit of zwart, links of rechts, man of vrouw, randstedeling of provinciaal, anti of pro roken, anti of pro auto, anti of pro vreemdelingen, anti of pro godsdienst, anti of pro luchtkwaliteit, anti of pro bomen rooien, iedereen doet er aan mee. De ander wordt als het kwade weggezet. Het goede is uiteraard degeen die de ander verkettert. Dat is frappant in een seculiere samenleving, een samenleving waar het al dan niet geloven in een god er niet meer toe doet. De strijd tussen goed en kwaad is namelijk van oudsher geformuleerd als een strijd tussen god en de mens. Nu god voor de meeste mensen niet meer relevant is, gaat die strijd echter gewoon door. En gaat ook op precies dezelfde manier door: 'Ik heb de waarheid in pacht en ik leg die waarheid aan ieder ander op'. Dat maakt twee dingen duidelijk: * God speelt geen rol in de strijd tussen goed en kwaad, het is en blijft een strijd tussen mensen onderling. * Het maakt helemaal niet uit of je al dan niet in god gelooft om vergiftigd te zijn om de strijd tussen goed en kwaad tot op het bot uit te vechten. Wat in die strijd dominant is, is de vraag: 'Heiligt het doel de middelen'? Vraag het aan een willekeurige wereldverbeteraar en het antwoord is JA. Dat gebruik van een verderfelijk middel tot verderfelijkheid van het doel leidt ontgaat deze wereldverbeteraars. Of zij gelovig zijn speelt geen rol, het gaat om de overtuiging dat het doel verderfelijkheid toe staat. Daarom maak ik mij grote zorgen. Toine Goossens

Jouw bijdrage

7 + 0 =
Geef het antwoord op deze rekenoefening. Voorbeeld voor 1+3: voer 4 in.