Online haat aanpakken rondom de Week van de Lentekriebels: 4 lessen van Rutgers

Week van de Lentekriebels

De Week van de Lentekriebels is een jaarlijkse themaweek over relationele en seksuele voorlichting voor het speciaal- en basisonderwijs. In 2023 werd Rutgers voorafgaand aan deze week geconfronteerd met de verspreiding van desinformatie over de inhoud van de lespakketten voor deze week. Door deze verspreide desinformatie kregen de organisatie en haar medewerkers te maken met een toename van online haat. Die haat bestond uit scheldpartijen en bedreigende berichten via sociale media en e-mail. Maar ook fysieke intimidatie via de telefoon en bij het kantoor. En er werden Kamervragen gesteld. 

In eerste instantie richtte de haat zich vooral op Rutgers als organisatie. Later werden ook individuele medewerkers persoonlijk aangevallen, vooral de medewerkers die zichtbaar waren in de media. De mate van desinformatie en haat was nieuw voor Rutgers. Ook voor 2023 heeft de organisatie sporadisch te maken gehad met weerstand en online haat, maar nooit eerder op deze grote schaal.

Naast de haatberichten ontving de organisatie dat jaar ook veel steunbetuigingen en positieve berichten.

Tijdens de Week van de Lentekriebels in 2024 was een kentering zichtbaar in de reacties die Rutgers kreeg. De organisatie koos namelijk voor een andere strategie. Die strategie bestond onder andere uit het betrekken van ouders, het testen van kernboodschappen en het weerleggen van desinformatie. Naast de haatberichten ontving de organisatie dat jaar ook veel steunbetuigingen en positieve berichten. Een interview in de Volkskrant droeg hieraan bij. Communicatieadviseur Josien Jacobs vertelt hierover: ‘Door dit interview werden de personen achter de organisatie zichtbaar. Meer mensen durfden zich publiekelijk uit te spreken tegen de haat die we ontvingen. In 2023 kregen we berichten van mensen die ons wel wilden steunen maar dat niet publiekelijk durfden uit angst voor de haat.’ Tijdens de Week van de Lentekriebels in 2025 richtte de media-aandacht zich vooral op de rechtszaak die Rutgers aanspande en won tegen Civitas Christiana.
 

Verschil tussen mensen met zorgen en desinformatieverspreiders

Buiten de themaweek om wordt er ook veel desinformatie verspreid. Rutgers ziet dit met name bij thema’s als relationele en seksuele voorlichting in het basisonderwijs, gender- en seksuele diversiteit en abortus. De desinformatie leidt tot online haat. ‘De haat komt vaak uit de hoek van anti-rechtenorganisaties, extreem conservatieve organisaties en radicaal-rechts. Daarnaast krijgen we ook berichten van ouders die desinformatie lezen en zich op basis van die foutieve informatie oprecht zorgen maken’, aldus Jacobs. Rutgers gaat verschillend om met deze twee groepen: mensen die zich zonder kwade bedoelingen zorgen maken, staat de organisatie vaak te woord. Maar op ‘pure online haat’ van personen of organisaties die actief desinformatie en haat verspreiden en niet openstaan voor een gesprek, wordt niet gereageerd. ‘Soms is het wel moeilijk te bepalen wanneer iets echt online haat is’, licht Jacobs toe. ‘We herkennen wel twee belangrijke eigenschappen: dat er sprake is van schelden en bedreigingen en dat er geen ruimte is voor een gesprek.’

De aanpak van Rutgers

De enorme hoeveelheid haat die Rutgers in 2023 ontving, was voor de organisatie aanleiding om een structurele aanpak van online haat te ontwikkelen. Hr-manager Geert Jan Braber: ‘Dat plan beantwoordt vragen als: ‘Hoe kun je als organisatie voorbereid zijn op online haat?’, ‘Hoe zorg je dat het kantoor een veilige plek is?’ en ‘Hoe zorg je dat medewerkers zich bewust zijn van wat online haat met je doet, hoe je erop reageert en hoe je steun kunt organiseren?’’ We lichten vier onderdelen van de aanpak van Rutgers uit.

1. Organiseer training voor medewerkers

De eerste stap die Rutgers in 2023 nam in hun aanpak van online haat, was het organiseren van een training. Medewerkers van Rutgers hebben de training Samen weerbaar tegen online haat van Stroomversnellers gevolgd. Dat deden ze samen met medewerkers van andere organisaties die ook te maken kregen met online haat. Het doel was om medewerkers weerbaarder te maken tegen online haat. Daarnaast konden ze samen met andere organisaties een steunnetwerk opbouwen. De training wordt sindsdien regelmatig herhaald, in samenwerking met andere organisaties. In 2025 is er voorafgaand aan de Week van de Lentekriebels ook een training gegeven over omgaan met fysieke agressie.

2. Zorg voor emotionele ondersteuning

Naast medewerkers weerbaar maken, heeft Rutgers een opvangstructuur opgezet voor medewerkers die met online haat te maken hebben gekregen. Hr-manager Geert Jan Braber legt uit: ‘We hebben opvanggesprekken georganiseerd met een traumapsycholoog. Daarin hebben we samengewerkt met ARQ IVP. Zij organiseren groepsgesprekken en kunnen ook individuele gesprekken voeren. Die gesprekken gaan over hoe je de online haat die je hebt meegemaakt, kunt verwerken op een manier die bij jou past. Vorig jaar hebben we vanuit ARQ ook een training georganiseerd over stress. Daarin leer je wat stress met je doet, hoe je die signalen goed oppikt en dat bespreekbaar maakt met collega’s. Het helpt als collega’s weten: dit kan stress met mij doen en hier heb ik dan behoefte aan.’

Veel bij elkaar inchecken hoe iedereen erbij zit en elkaar steunen is belangrijk.

Tijdens de Week van de Lentekriebels is er nu ook extra aandacht voor hoe het gaat met medewerkers. ‘We hebben twee keer per dag een check-in: ’s ochtends en aan het eind van de dag. Veel bij elkaar inchecken hoe iedereen erbij zit en elkaar steunen is belangrijk.’

3. Richt een meldstructuur en monitoring in

De organisatie heeft een meldstructuur ingericht. Medewerkers die een bericht ontvangen dat niet oké voelt of dat duidelijk online haat bevat, sturen dat bericht door naar een verzamel e-mailadres. Daardoor hoeven zij het niet zelf af te handelen. Via dat e-mailadres wordt ook gemonitord wat er binnenkomt aan online haat en desinformatie. Met behulp van monitoringsoftware (Spotler) worden daarnaast online berichten over Rutgers geanalyseerd. Trends en pieken van online haat worden dan in kaart gebracht. Zo kan de organisatie een ‘haatgolf’ aan zien komen. Eerder heeft Rutgers ook contact gehad met de politie om te kijken waar ze aangifte over kunnen doen. Jacobs: ‘De politie raadde ons aan om zoveel mogelijk bij te houden wat er binnenkomt. Communicatiemedewerkers maken nu altijd screenshots van haatberichten.’ 

4. Modereer

Rutgers kiest ervoor om haatberichten onder hun eigen sociale media-posts te verbergen, toegelicht in een disclaimer. De reactiemogelijkheid staat wel altijd aan onder berichten. Eerder hadden ze dat sporadisch uitgezet, maar dan ging de haat gewoon verder onder andere berichten. Dat werkte dus niet. Jacobs legt uit: ‘Op serieuze vragen of zorgen reageren we wel. Ook als ze een beetje in een grijs gebied vallen. We vermelden dan ons e-mailadres in een reactie, om het gesprek van sociale media af te leiden. Maar daar komt weinig op terug. We doen dat ook om te laten zien dat we er wel op reageren en openstaan voor een gesprek.’ Bij haatberichten gericht aan een medewerker, reageert de medewerker niet zelf, maar de organisatie.

Tips voor andere organisaties

Rutgers raadt andere organisaties aan om voorbereid te zijn op online haat. Het is belangrijk om een goede aanpak te ontwikkelen. Ook, of misschien wel juist, als dat nu nog niet nodig lijkt te zijn. Dan heb je namelijk de tijd en focus om hier rustig over na te denken. ‘En laat je niet kisten. Ook al is het echt heel moeilijk, ook op persoonlijk vlak. Zoek steun bij partnerorganisaties en collega’s. En steun zelf ook andere organisaties als die situaties als deze meemaken. Samen staan we sterk en samen zijn we met meer’, besluit Jacobs.