Polarisatie is toenemend wij-zij-denken. Het is een proces waarbij de tegenstellingen tussen groepen in de samenleving sterker worden, waardoor groepen steeds meer tegenover elkaar komen te staan. Polarisatie kan zich manifesteren op verschillende locaties, bijvoorbeeld in een buurt, op een school of op de werkvloer, maar ook op (sociale) media.

 Polarisatie kan ontstaan tussen een groot aantal groepen in de samenleving, waarbij deze groepen op uiteenlopende wijzen zijn te definiëren. Zoals op basis van:

  • etnisch-culturele-religieuze verschillen
  • lokale/nationale oriëntatie versus ‘kosmopolieten’
  • randstad versus niet stedelijke gebieden
  • arm en rijk
  • hoog- en laagopgeleid
  • links of rechts

Polarisatie kan ook ontstaan vanuit groepen burgers ten opzichte van overheid en instituties. Dit wordt soms ook ‘witte woede’ genoemd. Kennisplatform Integratie & Samenleving focust zich op de polarisatieprocessen waarbij etnisch-culturele-religieuze scheidslijnen direct of indirect een rol spelen.

Wanneer is polarisatie ongewenst?

Polarisatie kan productief zijn om een verandering in de samenleving op gang te brengen. Soms is polarisatie nodig om botsende standpunten, scheidslijnen of conflicterende belangen helder te maken. Maar als een polarisatieproces te lang doorgaat of als tegenstellingen te veel op de spits worden gedreven, raakt de samenleving verdeeld. We spreken van ongewenste polarisatie, als het polarisatieproces leidt of dreigt te leiden tot conflicten tussen groepen, segregatie of het verdwijnen van de ruimte voor genuanceerde meningen.

Hoe ontstaat polarisatie?

Er is een groot aantal mogelijke oorzaken en risicofactoren. In media en politiek gaat polarisatie vaak over ‘grote’ thema’s, zoals immigratie en religie. Maar in buurten, op scholen en op het werk ontstaat polarisatie vaak juist door kleine dingen, zoals ongemak, onzekerheid in de omgang tussen groepen of kleine irritaties over gedrag. In wijken met een grote diversiteit aan culturele achtergronden kunnen mensen zich vervreemd van elkaar voelen, omdat ze elkaars gedrag en intenties niet goed begrijpen en elkaar niet durven aan te spreken. Omgangsvormen tussen bevolkingsgroepen kunnen hierdoor geleidelijk aan verslechteren.

Hoe ziet polarisatie eruit?

Doordat de twee uiterste groepen steeds feller van zich laten horen, voelt het midden zich gedwongen een keuze te maken

Bij polarisatie ontstaan er twee groepen met een tegengestelde mening: de ‘polen’. In het maatschappelijk debat is vaak aandacht voor de uitgesproken opvattingen van de polen. Het grootste deel van de mensen zit echter ergens in het midden. Deze groep wordt ook wel het ‘stille midden’ genoemd en is divers. Zo zijn er in het midden mensen die genuanceerd over een kwestie denken, maar ook mensen die erover twijfelen of die de kwestie onverschillig laat. De polen oefenen druk uit op het ‘stille midden’ om een kant te kiezen. Ze proberen niet zozeer om elkaar te overtuigen, maar om deze middengroep mee te krijgen. Doordat de twee uiterste groepen steeds feller van zich laten horen, voelt het midden zich gedwongen een keuze te maken. Hierdoor neemt het aantal mensen aan de beide polen toe en verdwijnt het ‘stille midden’ en daarmee de ruimte voor nuance; mensen nemen steeds extremere standpunten in.

Hoe ontwikkelt polarisatie zich?

Polarisatie ontwikkelt zich in de regel in meerdere fasen. De fase van polarisatie is medebepalend voor de keuze van een passende interventie.

  1. Rust. Er is nog geen sprake van polarisatie, maar wel zijn al risicofactoren aanwezig.  Mensen leven langs elkaar heen, waardoor er onwetendheid is over elkaar.
  2. Ongemak. Er bestaan misverstanden over elkaar en gevoelens van vervreemding.
  3. Onderhuidse spanningen. Er zijn gevoelens van onbehagen, irritaties en negatieve beeldvorming over de andere groep. Wij-zij gevoelens worden versterkt en discriminatie neemt toe. Groepen ontwijken contact met elkaar.
  4. Incidenten. De polarisatie uit zich in gedrag, er zijn incidenten en confrontaties zoals schelden of bekladding.
  5. Escalatie. Incidenten worden structureel en alleen nog de extreme geluiden zijn te horen.

In de eerste drie fasen vinden niet per se (al) openlijke incidenten plaats, maar kan polarisatie zich wel ‘onderhuids’ ontwikkelen. Het is belangrijk om dit tijdig te signaleren en te handelen. Het is beter om polarisatie preventief aan te pakken - in ‘vredestijd’ - dan als de polarisatie is geëscaleerd.

KIS helpt ongewenste polarisatie te begrijpen en te verminderen

KIS heeft handreikingen en infosheets ontwikkeld die beleidsmakers en professionals kunnen helpen om ongewenste polarisatie beter te begrijpen, te signaleren en tegen te gaan.

Handreiking Omgaan met maatschappelijke spanningen

  • Welke handelingsperspectieven passen bij welke fase van polarisatie?
  • Hoe signaleer je vroegtijdig polarisatie en hoe duid je de signalen?
  • Naar een gestructureerde signalering en aanpak van onrust en spanningen.

Handreiking Van polarisatie naar verbinding in buurten

  • Stappenplan voor analyse van polarisatie in buurten
  • Oplossingsrichtingen voor polarisatie in buurten
  • Praktijkvoorbeelden van interventies

Bezorgdheid en Veerkracht. Nederlanders over etnisch-culturele diversiteit in de samenleving

  • Aanknopingspunten om de veerkracht in de samenleving te versterken rond het om-gaan met toenemende etnisch-culturele diversiteit.
  • Inzicht in ideeën, beelden, gevoelens en persoonlijke ervaringen rond etnisch-culturele diversiteit helpt overheden en professionals om op meer effectieve wijze contact te leggen en te communiceren met burgers. De narratieven en toelichtende citaten in dit rapport zijn daarbij een hulpmiddel.

Maatschappelijke spanningen in het hbo. Hoe gaan we daarmee om?

Boze burgers. Omgaan met weerstand tegen de multiculturele samenleving.

 

Anderen bekeken ook

  • Deze publicatie focust voornamelijk op burgers die boos zijn over de grote toestroom van vluchtelingen en de toename van de etnisch-culturele...

    Bekijk

1 bijdragen van onze lezers

Deel ook jouw kennis, ervaring of mening
Mooi verwoord mooi getekend wat polarisatie betekend hoe het beeldend wordt gemaakt. Was heg voor de extremen maar zo duidelijk wat het teweegbrengt. Mooi ik zou graag zo leren verwoorden verbeelden op de computeren. Zodat ik mijn verhaal hoe het mijn inziens tot polarisatie komt te vertellen. Met vriendelijke Groet en bedankt

Jouw bijdrage

6 + 2 =
Geef het antwoord op deze rekenoefening. Voorbeeld voor 1+3: voer 4 in.