Werken aan zelfbeschikking en emancipatie: hoe blijf je staan bij tegenwind?

Tijdens de conferentie werden lessen gedeeld vanuit eigen geleefde ervaring en praktijkkennis. We leerden van peer educators van de Alliantie Verandering van Binnenuit, die dagelijks in de meer gesloten gemeenschappen werken aan het bespreekbaar maken van gendergerelateerd geweld. Maar ook van Alejandra Ortiz, een Mexicaanse trans auteur, onderzoeker en community builder die sinds 2015 in Nederland woont. En van KIS-expert Hilde Bakker, 43 jaar werkzaam in het veld van geweld tegen meiden en vrouwen.

In workshops werd kennis gedeeld over het omgaan met anti lhbtiqa+ complottheorieën (van Fayaaz Joemmanbaks Movisie/KIS), de manosphere (Djoeke Ardon, Movisie/KIS), online haat (Harriët Bergman, Stroomversnellers) en hoe je met weerstand werkt in workshops die je geeft (Bas Zwiers, Emancipator).

Welke vier lessen leerden wij van deze conferentie?

1. Maak verbinding

Maak verbinding door op zoek te gaan naar iets wat je samen deelt. Dat kan van alles zijn: van benoemen hoe mooi de herfstbladeren zijn tot dat Ajax een slechte voetbalclub is. Ook met de mensen die minder dicht bij jou staan, bijvoorbeeld jongens en mannen die zich aangetrokken voelen tot de manosphere, is het goed om te zoeken naar empathie en begrip. Voor het volgen van manosphere influencers geldt: jongens zijn vaak onzeker. Ze zijn op zoek naar hun identiteit in de samenleving van nu. Het is belangrijk om aandacht te hebben voor hun zorgen en onzekerheden. Wees mild en geef voorbeelden van mannelijkheid die niet schadelijk zijn.

Reflecteer ook op je eigen vooroordelen en de clichés over bijvoorbeeld vluchtelingen, gay- en transgender personen. Vooroordelen kunnen echt luisteren en echt iemand leren kennen in de weg zitten. Iedereen heeft diens eigen unieke verhaal dat diegene meedraagt: stel je daarvoor open. Als je niet goed luistert, kun je iemand ook niet helpen. En stel jezelf kwetsbaar op. Persoonlijke verhalen over je eigen pijn en je eigen worsteling of het afgewezen zijn wekken sympathie op.

2. Zorg voor jezelf en zoek steun bij anderen

Zorg voor een safe space: zorg dat je het goed hebt met je collega’s. In de safe space kan een knipoog of een half woord genoeg zijn, het is jullie tegen de buitenwereld. Daarna kun je de mouwen weer opstropen en door. En besef dat je niet alleen staat. Ook als je geen collega’s hebt, kun je online steun en bevestiging vinden door ervaringsverhalen. Uit de veerkracht van anderen kun je zelf namelijk ook veerkracht putten. Zoals die van mensen als Alejandra Ortiz, en vaak ook de mensen met wie je werkt. Een deelnemer in de zaal vertelt: ‘De vluchtelingenmeisjes met wie ik werk tonen ongelooflijk veel veerkracht. Ze kennen barre tegenslagen in het land van herkomst en hebben vaak een loodzware reis achter de rug. Maar ze staan steeds weer op, en ze willen hier heel graag naar school. De erkenning van hun kracht helpt hen meer dan ze alleen maar als hulpbehoevend te zien.’ 

Bij online haat naar jou of collega’s geldt: de reactie van mensen in de omgeving op een gebeurtenis kan meer pijn doen dan de gebeurtenis zelf. Doe online haat daarom niet af als iets kleins dat er nu eenmaal bij hoort. Zet als organisatie een buddysysteem op, zodat collega’s bij een vertrouwd iemand terecht kunnen. En betuig online steun aan iemand die het doelwit is. 

3. Ga niet direct in discussie, stimuleer kritisch denken

In de workshop over omgaan met weerstand, vertelde Bas Zwiers van Emancipator hoe hij werkt met weerstand in de workshops die hij geeft. De belangrijkste tip? Laat weerstand ‘leeglopen’. Ga niet direct in discussie, maar bekrachtig eerst positief. Bijvoorbeeld door door te vragen. Dan kom je vanzelf uit bij belangrijke levensvragen: hoe komt het dat je zo boos bent? Of: ‘Als je zo omgaat met vrouwen, inclusief je moeder, dan krijg je vast ruzie met haar. Is dat wat je wilt?’ En vraag gewoon hoe het écht met iemand gaat. Dat is helemaal niet een te grote vraag.

Zo voelt de ander zich gehoord en kan de spanning afnemen. Je gaat mee in het gesprek tot de argumenten op zijn, en dan geef je aan dat je het er niet mee eens bent. Zo loopt de weerstand leeg, wat de kans vergroot op een verdiepend gesprek op een later moment. Zaai twijfel door mensen te vragen waar hun overtuiging vandaag komt. Hou ze een spiegel voor: zijn hun overtuigingen op feiten gebaseerd? Of hebben ze die klakkeloos overgenomen? Door vooroordelen af te pellen kunnen mensen gaan twijfelen aan hun eigen overtuiging en op een andere manier kijken. Begin luchtig, gebruik humor om spanning te verlagen, en sluit aan op de taal van de mensen met wie je in gesprek bent. Bouw het gesprek stap voor stap op: eerst positieve, herkenbare verhalen, daarna pas de moeilijke vragen.

Uit de workshop over de manosphere kwam kritisch denken ook aan bod: het is belangrijk om jongeren kritisch te leren denken, zodat ze verschillende perspectieven erkennen en mediawijsheid ontwikkelen. Als jongeren herkennen dat een villa waar een 19-jarige voor staat, echt niet zijn zelfverdiende villa is, dan zijn ze weerbaarder tegen beïnvloeding (prebunken). Als een jongen denkt dat hij eenvoudig een snelle auto bij elkaar kan verdienen, ontkracht dat idee dan als onrealistisch (debunken).

Een laatste belangrijke les voor sociaal professionals zelf én om door te geven aan degenen met wie ze werken is: zorg ervoor dat je iets dat je leest, ziet of hoort, minimaal drie keer door een andere bron bevestigd krijgt, voordat je de boodschap serieus neemt.

4. Begrens en formuleer een duidelijke sociale norm

Grijp in bij respectloos gedrag, begrens dit en vertel wat de sociale normen zijn. Betrek daar mensenrechten en de Nederlandse wetgeving bij: ‘In Nederland hebben vrouwen en mannen gelijke rechten.’ Laat ook zien dat veel mensen lhbtiqa+ discriminatie afkeuren en maak duidelijk dat het verboden is. Verbind het ook aan andere vormen van discriminatie, zoals racisme en seksisme.  

Met dank aan Tea Keijl