Mijn collega attendeerde me afgelopen week op een column van Erdal Balci in de Volkskrant. Bovenaan geen titel maar de volgende openingszin: ‘De uitvaart in de moskee had mij treurig gemaakt, vooral de wrede wijze waarop vrouwen er werden weggerukt van de laatste momenten met hun man.’ Mijn gedachten dwalen af naar 13 jaar geleden, de begrafenis van mijn eigen man. De aangrijpende column zette me aan het denken.

Gebruiken en gewoonten hebben vaak hun oorsprong in religie of cultuur. Maar ze zijn niet altijd in beton gegoten. Het zijn mensen die bepalen hoe ze deze met elkaar invullen. Ik heb destijds zelf mogen ervaren dat met liefde voor elkaar en wederzijds respect voorkomen kan worden dat gebruiken in de praktijk schadelijk zijn of onbedoeld mensen kwetsen.

We hadden het allemaal goed voorbesproken met de begrafenisondernemer. Mijn man was moslim en ik wilde dan ook dat hij een islamitische begrafenis kreeg. Tegelijkertijd wilde mijn schoonfamilie dat mijn wensen en de gewoonten van de Nederlandse familie en vrienden ook gerespecteerd werden. We bedachten een manier waarbij met iedereen zo goed mogelijk rekening werd gehouden.

Voorafgaand aan de begrafenis was er gelegenheid om bij de kist afscheid te nemen, voor mannen en vrouwen. Bij het samenkomen na afloop in de moskee werden de gescheiden gebedsruimten gerespecteerd. Op de begraafplaats stond ik met de vrouwen die er waren op een klein afstandje van het graf. Met de vrouw van een van de neven van mijn man aan mijn zijde. De mannen stonden bij het graf waar de imam hen voorging in het laatste gebed. De bedoeling was dat ik vervolgens met mijn kinderen mijn laatste afscheidsmoment zou hebben bij het graf. Echter, na het gebed pakten de mannen zoals dat normaal vaak gaat, de spaden op en begonnen aarde in het graf te scheppen. De vrouw van mijn mans neef greep in. Ze baande zich een weg naar haar man. Hij reageerde direct. De mannen stopten met scheppen en er werd ruimte gemaakt voor mij en mijn kinderen. We hadden ons moment. Ik keek naar de roos die mijn zoontje had laten vallen op de kist.

Voor sommige moslims is het weghouden van vrouwen een regel geworden, voor veel anderen een gewoonte waar vanaf geweken kan worden

Terug naar Erdal Balci. Is het wreed als vrouwen op afstand of helemaal afwezig zijn bij een begrafenis? En is het eigen keuze? Een gewoonte? Of een verplichting? Moslima’s zijn inderdaad vaak niet aanwezig bij de begrafenis. Ook bij de begrafenis van mijn man kozen veel vrouwen om elders te wachten om zich na de ter aarde stelling weer te verenigen met de anderen. Naar ik begrijp is een van de redenen de veronderstelling dat vrouwen hun emoties niet goed onder controle kunnen houden en heel erg kunnen huilen en schreeuwen tijdens het afscheid. Zo legt ook de Nederlandse imam Abdulwahid van Bommel uit in dit artikel. Dit zou te veel aandacht trekken en afleiden van het herdenken en gedenken van de doden. Overigens wordt binnen moslimgemeenschappen verschillend gedacht over de aanwezigheid van vrouwen. Zo noemt Van Bommel als voorbeeld dat bij Indonesische begrafenissen vrouwen wel bij het afscheid aanwezig mogen zijn. En ongetwijfeld zijn er ook binnen de gemeenschappen weer verschillen in hoe mensen hierover denken.

Voor sommige moslims is het weghouden van vrouwen een regel geworden, voor veel anderen een gewoonte waar vanaf geweken kan worden. De begrafenisondernemer ging zonder nadenken uit van het eerste en handelde daarnaar, zelfs terwijl hij nadrukkelijk anders was geïnstrueerd. Hiermee deed hij veel mensen tekort. De vrouw van mijn mans neef greep wel in en doorbrak zo de macht der gewoonte. Haar ingrijpen werd beantwoord met respect, een vanzelfsprekend ruimte maken en niet door afwijzing of protest.

5 bijdragen van onze lezers

Deel ook jouw kennis, ervaring of mening
Heel erg bedankt voor dit indrukwekkende hoopvoole persoonlijke verhaal.
Ik herinner me het als de dag van gisteren. Een heftige, mooie en indrukwekkende begrafenis. Ik ben blij dat jij en je kinderen de ruimte hebben genomen en gekregen om op jullie afscheid te nemen en dat de vrouw van je neef op tijd de regie pakte om jullie laatste wensen uit te voeren met respect voor iedereen. Heel erg mooi dat je dit gedeeld hebt. Waardevol voor veel anderen.
Goed dat dergelijk gedrag onder de aandacht wordt gebracht. Ik noem het met opzet 'gedrag' omdat het er bij mij niet in kan dat mensen elkaar uitsluiten bij het ultieme afscheid van een dierbare, namelijk een medemens met wie een diep menselijke relatie is ontstaan. Volgens mij heeft niet zozeer iets met het geloof te maken, maar veeleer met aangeleerde/opgelegde/geïndoctrineerde menselijke gedragingen. Mensen kunnen veel aan de een of andere god verbinden of aan het een of andere 'heilige boek', uiteindelijk is het de mens zelf die de beslissing neemt om een medemens bij een dergelijk afscheid uit te sluiten of af te zonderen, ook al is het slechts gedeeltelijk. Er zou in wezen een dialoog moeten ontstaan tussen partijen om te trachten zichzelf bewust te worden van hun eigen gedrag en waar dit vandaan komt, om het vervolgens met diep respect voor elkaars mens-zijn te veranderen, zodat er niemand meer uitgesloten of afgezonderd wordt bij een begrafenis/crematie.
In 1970 overleed mijn schoonmoeder in Zuid-Italie. Tijdens het lopend overbrengen van de kist van kerk naar kerkhof riep de oudste schoonzus dat we nu echt wel moesten gaan huilen want wat zouden de mensen anders wel niet denken! Overigens liepen de mannen vooraan in de begrafenisstoet en de vrouwen daarachter . “ s’Lands wijs s’ lands eer “ zullen we maar zeggen. En daar binnen ruimte voor ieders behoefte is mijn stelling.
Mooi verhaal. Toen mijn vader gecremeerd werd nam een buurvrouw ruim de tijd om (als enige!) een Islamitisch gebed te zeggen bij de kist als afscheid. Dit was heel indrukwekkend en is door mijn (seculiere) familie erg op prijs gesteld, het gaf haar afscheid juist iets heel persoonlijks en er sprak haar waardering voor de rol van mijn vader als "Opa" en veelvuldig oppas van haar kinderen uit.

Jouw bijdrage

4 + 6 =
Geef het antwoord op deze rekenoefening. Voorbeeld voor 1+3: voer 4 in.