Meerdere vormen van discriminatie tegelijkertijd verminderen: hoe doe je dat?
Discriminatie gebeurt vaak op meerdere gronden tegelijkertijd. Deze haken ook weer in elkaar en zorgen daardoor voor specifieke vormen van discriminatie. Bijvoorbeeld door combinaties van afkomst, religie en gender. In 2018 bracht KIS daarom een rapport uit: Meerdere vliegen in een klap. Dat ging over het aanpakken van meerdere vormen van discriminatie tegelijkertijd. In dit artikel lees je drie nieuwe inzichten anno 2025 vanuit wetenschappelijk onderzoek. Dit is in het bijzonder relevant voor mensen die aanpakken en beleid maken tegen discriminatie.
Inzicht 2: Algemene sociale normen stellen tegen discriminerend gedrag kan werken
Wanneer je bij mensen het gevoel versterkt dat zij bij een groep horen die gelijkheid, tolerantie of soortgelijke normen nastreeft, verbetert dit mogelijk hun houding naar verschillende gediscrimineerde groepen. Hier zijn bescheiden aanwijzingen voor, blijkt uit het KIS-rapport Meerdere vliegen in een klap. Dat zou betekenen dat een algemene sociale norm tegen discriminerend of haatdragend gedrag effectief zou kunnen zijn om verschillende vormen van discriminatie te verminderen. Die sociale norm kan bijvoorbeeld gesteld worden in een klas, in een team op het werk maar ook op sociale media. Er zijn inderdaad aanwijzingen dat gedrag verbetert op sociale media door algemene gedragsregels (Matias, 2019) en sociale normen tegen negatief gedrag (Celadin et al., 2024).
Expliciete norm
Een studie van Hangartner en anderen uit 2021 laat echter zien dat het mogelijk toch belangrijk is om expliciet te zijn over welke mensen gediscrimineerd worden. Een algemene norm zoals ‘denk aan anderen’ bleek namelijk weinig effect te hebben op hoeveel racistische tweets mensen stuurden. Terwijl een norm waarin expliciet wordt gesteld dat bepaalde taal onnodig kwetsend is naar mensen met een migratieachtergrond, wel het effect had dat mensen minder racistisch gingen tweeten.
Weinig oog voor discriminatie
Deze resultaten sluiten aan bij de resultaten van een kwalitatief onderzoek onder witte jonge Amerikanen van Smith en Mayorga-Gallo (2017). Hieruit kwam naar voren dat diversiteit door witte mensen vaak wordt gezien als het ‘vieren van verschillen’ (multiculturalisme) en ‘iets extra’s’ dat wordt toegevoegd in organisaties als er mensen van kleur bijkomen. Vervolgens is er weinig oog voor discriminatie en racisme en de machtsverschillen tussen witte mensen en mensen van kleur.
Verschillende interpretaties
Er kleeft een risico aan het stellen van een algemene sociale norm tegen discriminatie in het algemeen. Het kan zijn dat mensen niet de norm toepassen op de vormen van discriminatie die bij henzelf gevoelig liggen, zoals racisme of transfobie. Daarbij blijkt uit onderzoek van Continu Onderzoek Burgerperspectieven (2017) dat mensen soms helemaal geen duidelijk beeld hebben van wat discriminatie eigenlijk is. Ze kunnen discriminatie afkeuren en tegelijkertijd discriminerende opvattingen delen. En een grote meerderheid (72%) van de Nederlandse bevolking vond zelfs dat er te snel wordt geroepen dat iets discriminatie is (Den Ridder et al., 2017). Dat betekent dat een norm stellen dat discriminatie niet mag, zeer verschillend geïnterpreteerd kan worden.
Intersectionaliteit helpt stereotypen te vermijden
Bij een intersectionele aanpak voor sociale normen stellen, moeten niet alleen algemene uitspraken over discriminatie worden gedaan. Verduidelijk ook (a) welke vormen van discriminatie er zijn en wie dat allemaal raakt en (b) hoe verschillende vormen van discriminatie met elkaar samenhangen en elkaar versterken. Zo wordt zichtbaar dat bijvoorbeeld uitsluiting op basis van gender, afkomst, seksuele oriëntatie of beperking in elkaar haakt binnen machtsstructuren. Door dit expliciet te maken, wordt voorkomen dat mensen slechts een oppervlakkige norm tegen discriminatie aannemen. Terwijl ze de gecombineerde vormen van achterstelling en discriminatie over het hoofd blijven zien. Bovendien helpt een intersectionele benadering om stereotypen te vermijden: in plaats van groepen te vereenvoudigen zoals ‘vrouwen’, ‘homo’s’ of ‘migranten’, wordt de complexiteit van sociale ongelijkheid erkend.
Praktische tip voor trainers
Geef concrete voorbeelden van hoe discriminatie in de praktijk eruitziet. Laat met deze voorbeelden zien dat discriminatie intersectioneel is. Dit werkt beter dan als je alleen uitlegt wat discriminatie betekent en op welke gronden dit gebeurt. Een suggestie van hoe je dit doet: ‘Een voorbeeld van discriminatie is een moslima die negatief bejegend wordt door een baliemedewerker. Ze wordt onvriendelijk behandeld. De baliemedewerker vraagt aan haar: ‘Maar mag jij dat wel zelf doen van je man?’, als ze een paspoort willen aanvragen. De baliemedewerker stelt die vraagt niet aan niet-moslim vrouwen en ook niet moslimmannen. Dit is discriminatie op grond van religie en op grond van gender. In dit voorbeeld gaat de baliemedewerker er ook vanuit dat de vrouw getrouwd is. En dat ze getrouwd is met een man en niet met een vrouw. Getrouwd zijn en heteroseksualiteit worden hier dus als norm gehanteerd.’
Inhoudsopgave
Meer informatie?Neem contact op met:
Serena Does
Marit Verstappen
