Terug in beeld: begeleiding van Somalisch-Nederlandse jongemannen die het VK zijn uitgezet

De komst naar Nederland is problematisch, omdat deze jongvolwassenen in Nederland meestal geen netwerk meer hebben, ze nergens terecht kunnen, niet of nauwelijks Nederlands spreken, geen inkomen hebben en regelmatig gedragsproblemen laten zien. De kans dat deze groep ook in Nederland in de criminaliteit terecht komt is groot. Voor zover bekend gaat het uitsluitend om mannen, vooral in de leeftijdsgroep van ongeveer 18-25 jaar.

Ondersteuning schiet tekort

De huidige ondersteuning voor jongvolwassenen die na detentie het VK worden uitgezet, schiet op meerdere vlakken tekort. Zo is het voor Nederlandse instanties vaak onduidelijk wanneer en onder welke omstandigheden deze jongeren terugkeren. Een gecoördineerde opvang is er niet. Een geïnterviewde medewerker bij een gemeente verwoordt het als volgt: 'We krijgen meestal niet van tevoren te horen dat er iemand naar onze gemeente terugkomt. En er is nauwelijks informatie over zijn achtergrond. We proberen dan snel bed, bad, brood en een uitkering te regelen. Maar de begeleiding die nodig is om een nieuw leven op te bouwen, kunnen we niet leveren. Die jonge mannen moeten alles zelf uitzoeken. En dat lukt vaak niet.'

Het ontbreekt aan centrale coördinatie en cultuursensitieve opvang. Een hulpverlener merkt op: 'Deze jongeren hebben vaak geen netwerk in Nederland en weten niet waar ze terecht kunnen. Zonder goede opvang sta je eigenlijk met lege handen.' Ook is er weinig structurele samenwerking tussen reguliere Nederlandse instanties en Somalisch-Nederlandse zelforganisaties, waardoor waardevolle kennis en netwerken onvoldoende worden benut.  

Belangrijkste conclusies

Uit het onderzoek blijkt een opvallende consensus over de knelpunten en wensen rondom begeleiding en opvang. De gesproken professionals en sleutelpersonen zijn het erover eens dat het risico bestaat dat jongvolwassenen uit beeld raken en onvoldoende ondersteuning ontvangen, wat hun kans op een succesvolle toekomst in Nederland aanzienlijk verkleint. Er is dringend behoefte aan betere informatie-uitwisseling, centrale coördinatie, cultuursensitieve opvang en samenwerking met zelforganisaties. Zoals een deelnemer aan de expertmeeting stelde: 'Als je een brug slaat tussen instanties en de gemeenschap, kun je beter aansluiten bij de jongvolwassenen: sleutelpersonen weten vertrouwen te winnen, zijn rolmodellen en kunnen deze jonge mannen motiveren om een nieuwe start te maken in Nederland. Doe je dat niet, dan is het risico groot dat ze terugvallen in de criminaliteit.'

Aanbevelingen

Op basis van het onderzoek en de expertmeeting hebben we een aantal aanbevelingen geformuleerd voor gemeenten en hulpverleners:

1. Verbeter de informatie-uitwisseling tussen het VK en Nederland

Maak op nationaal niveau duidelijke afspraken over snelle en betrouwbare informatieoverdracht tussen betrokken instanties. Een geïnterviewde legt uit: 'We hebben dringend behoefte aan een systeem waarbij de Britse autoriteiten ons tijdig informeren, zodat we proactief kunnen handelen.' Heldere procedures en communicatieafspraken helpen voorkomen dat jongeren uit het oog worden verloren. Een jongere geeft aan: 'Het was frustrerend dat niemand wist dat ik kwam. Ik stond letterlijk hulpeloos op Schiphol.'

2. Stel een landelijk centraal meld- en coördinatiepunt in

Dit punt fungeert als eerste aanspreekpunt en biedt directe en laagdrempelige bereikbaarheid, bijvoorbeeld via een vast telefoonnummer en digitale kanalen. Het meldpunt inventariseert individuele behoeften, coördineert opvang en faciliteert een warme doorverwijzing naar relevante hulpinstanties. Zo wordt voorkomen dat jongvolwassenen uit beeld raken en ontvangen zij sneller de juiste ondersteuning. Het coördinatiepunt hoeft niet specifiek voor deze doelgroep te zijn, maar specifieke kennis is wel gewenst.

3. Investeer in eerste opvang

Een kleine, cultuursensitieve eerste opvang zou de eerste weken na aankomst een veilige omgeving kunnen bieden met voorlichting en begeleiding om de eerste stappen te zetten.  

4. Draag zorg voor casemanagement op lokaal niveau

De casemanager fungeert als spil tussen verschillende instanties en houdt zicht op alle leefgebieden. 'Je moet iemand hebben die het overzicht bewaart,' zegt een geïnterviewde van een gemeente. 'Deze jonge mannen hebben begeleiding nodig bij huisvesting, werk, zorg en sociale contacten. Zonder vaste casemanager vallen ze snel buiten het systeem.' Continuïteit in begeleiding verkleint het risico dat jongvolwassenen uit beeld raken.  

5. Stimuleer passende cultuursensitieve begeleiding

Door kennisuitwisseling, samenwerking tussen professionals en sleutelpersonen, en deskundigheidsbevordering ontstaat sneller een vertrouwensrelatie. 'Als jongeren merken dat je hun achtergrond begrijpt, durven ze zich meer open te stellen,' zegt een sleutelpersoon. Dit motiveert hen om daadwerkelijk aan hun toekomst te werken.  

6. Zet in op structurele samenwerking met Somalisch-Nederlandse zelforganisaties

Zelforganisaties zoals SOMI, FSAN en HIRDA fungeren als bruggenbouwers en beschikken over waardevolle netwerken. 'Wij kennen de doelgroep, spreken de taal en weten waar de gevoeligheden liggen,' benadrukt een vertegenwoordiger van een zelforganisatie. 'We willen bijdragen, maar kunnen dat niet altijd vrijwillig blijven doen. Goede afspraken over financiering en samenwerking kunnen ervoor zorgen dat sleutelpersonen actief kunnen bijdragen aan het bereiken en begeleiden van jongvolwassenen. Een sleutelpersoon in de regio Zwolle: 'Ik ben bekend in de regio. Ik kan cultuursensitieve begeleiding en dagbesteding bieden. Bij mij leren ze weer met structuur om te gaan op weg naar vast werk.'

Kansen voor verbetering

Het is in het belang van de gehele samenleving om de Somalische Nederlanders een reële kans te geven voor een nieuwe start. Om te beginnen moet Nederland tijdig op de hoogte gesteld worden van de uitzetting om een goede opvang te kunnen regelen. Als er in een gemeente gezorgd kan worden voor een integrale aanpak, waarin een  cultuursensitieve opvang, casemanagement en samenwerking met zelforganisaties samenkomen dan kan dat het verschil maken. Praktijkervaringen laten zien dat persoonlijke benadering, aandacht voor culturele achtergrond en een stevig netwerk kunnen zorgen voor perspectief. Zoals iemand in de expertmeeting zei: 'Als je echt wilt dat deze jonge mannen een nieuwe start maken, moet je zorgen dat niemand er alleen voor komt te staan en uit beeld raakt.'