Secondary transfer effect

Een voorbeeld: een persoon zonder migratieachtergrond met vooroordelen over mensen met een Marokkaanse achtergrond heeft positief contact met iemand met een Marokkaanse achtergrond. Dit kan vooroordelen verminderen. Niet alleen over mensen met een Marokkaanse achtergrond maar ook over mensen met bijvoorbeeld andere migratieachtergronden. Dat heet de secondary transfer effect. Sinds het rapport uit 2018 zijn er diverse studies die dit effect hebben bevestigd (Fitzgerald, et al., 2024; Ünver et al., 2022; Vezzali et al., 2021).

Overlappende vormen van achterstelling

Toch zijn er nog veel vragen over hoe positief contact werkt als mensen meerdere en overlappende vormen van achterstelling ervaren. Stel dat een persoon met een islamofobe houding een positieve ontmoeting heeft met een moslima. Verminderen de vooroordelen van die persoon alleen tegenover moslims, of ook tegenover vrouwen of zelfs andere groepen die onder vergelijkbare machtsstructuren vallen? Onderzoeker Tropp (2024) beschrijft dat dit afhangt van welke identiteitsaspecten tijdens het contact expliciet worden benadrukt. Noem je bijvoorbeeld juist je religieuze identiteit of vooral je gender?

Machtsstructuren zichtbaar

Positief contact kan echter ook een ander effect hebben. Het maakt zichtbaar dat mensen complexe en gelaagde posities innemen binnen verschillende systemen van macht en privilege. Door zulke ontmoetingen kunnen deelnemers zich bewuster worden van hoe meerdere machtsstructuren tegelijk invloed hebben op ervaringen van uitsluiting of bevoordeling. Simpel gezegd zien mensen door contact hoe mensen op meerdere gronden tegelijkertijd gediscrimineerd worden. Ook kunnen ze door contact inzien dat hun eigen identiteit meer gelaagd en complex is. Dat wordt deels bevestigd in een studie van Schmid en anderen (2014).

Multiculturalisme

Een studie van Verkuyten en anderen (2010) onder Nederlandse kinderen maakt duidelijk dat kinderen met meer contacten met een andere afkomst dan zijzelf, vaker uitgingen van multiculturalisme. Ze vonden onder andere vaker dat mensen hun eigen tradities mogen houden. Ook hechtten ze minder waarde aan hun Nederlandse identiteit. Kortom: al hoewel er meer onderzoek nodig is, lijkt positief contact een nuttige bijdrage te leveren aan het verminderen van discriminatie op meerdere gronden tegelijkertijd.

Expliciete norm

Een studie van Hangartner en anderen uit 2021 laat echter zien dat het mogelijk toch belangrijk is om expliciet te zijn over welke mensen gediscrimineerd worden. Een algemene norm zoals ‘denk aan anderen’ bleek namelijk weinig effect te hebben op hoeveel racistische tweets mensen stuurden. Terwijl een norm waarin expliciet wordt gesteld dat bepaalde taal onnodig kwetsend is naar mensen met een migratieachtergrond, wel het effect had dat mensen minder racistisch gingen tweeten.

Weinig oog voor discriminatie

Deze resultaten sluiten aan bij de resultaten van een kwalitatief onderzoek onder witte jonge Amerikanen van Smith en Mayorga-Gallo (2017). Hieruit kwam naar voren dat diversiteit door witte mensen vaak wordt gezien als het ‘vieren van verschillen’ (multiculturalisme) en ‘iets extra’s’ dat wordt toegevoegd in organisaties als er mensen van kleur bijkomen. Vervolgens is er weinig oog voor discriminatie en racisme en de machtsverschillen tussen witte mensen en mensen van kleur.

Verschillende interpretaties

Er kleeft een risico aan het stellen van een algemene sociale norm tegen discriminatie in het algemeen. Het kan zijn dat mensen niet de norm toepassen op de vormen van discriminatie die bij henzelf gevoelig liggen, zoals racisme of transfobie. Daarbij blijkt uit onderzoek van Continu Onderzoek Burgerperspectieven (2017) dat mensen soms helemaal geen duidelijk beeld hebben van wat discriminatie eigenlijk is. Ze kunnen discriminatie afkeuren en tegelijkertijd discriminerende opvattingen delen. En een grote meerderheid (72%) van de Nederlandse bevolking vond zelfs dat er te snel wordt geroepen dat iets discriminatie is (Den Ridder et al., 2017). Dat betekent dat een norm stellen dat discriminatie niet mag, zeer verschillend geïnterpreteerd kan worden.

Intersectionaliteit helpt stereotypen te vermijden

Bij een intersectionele aanpak voor sociale normen stellen, moeten niet alleen algemene uitspraken over discriminatie worden gedaan. Verduidelijk ook (a) welke vormen van discriminatie er zijn en wie dat allemaal raakt en (b) hoe verschillende vormen van discriminatie met elkaar samenhangen en elkaar versterken. Zo wordt zichtbaar dat bijvoorbeeld uitsluiting op basis van gender, afkomst, seksuele oriëntatie of beperking in elkaar haakt binnen machtsstructuren. Door dit expliciet te maken, wordt voorkomen dat mensen slechts een oppervlakkige norm tegen discriminatie aannemen. Terwijl ze de gecombineerde vormen van achterstelling en discriminatie over het hoofd blijven zien. Bovendien helpt een intersectionele benadering om stereotypen te vermijden: in plaats van groepen te vereenvoudigen zoals ‘vrouwen’, ‘homo’s’ of ‘migranten’, wordt de complexiteit van sociale ongelijkheid erkend.

Intersectionele privileges

Een studie van Ehrke en anderen (2020) laat zien dat het effect kan hebben om mensen bewust te maken en te confronteren met hun privileges. Het kan helpen om te laten zien hoe dit intersectioneel is. Bijvoorbeeld dat mensen achtergesteld worden op hun gender en opleidingsniveau, maar tegelijkertijd voorgetrokken worden op hun afkomst en religie. Uit de evaluatie van deze training bleek dat de Duitse docenten in opleiding zich meer bewust werden van hun privileges in vergelijking met de controlegroep. Deze bewustwording ging gepaard met minder homofobie en meer positieve gevoelens ten aanzien van immigranten en vluchtelingen. Alleen de houding van de deelnemers verbeterde niet ten aanzien van Duitsers met een Marokkaanse en Turkse achtergrond. Deze privilege-bewustwordingstraining verminderde de discriminatie naar diverse groepen maar niet naar alle groepen. 

Privilege walks

In een andere studie werd een virtuele privilege walk gedaan. Deelnemers beantwoordden vragen over of zij een bepaald een privilege hebben. Vragen als: ‘Kan je affectie tonen in het openbaar aan je romantische partner zonder de angst belachelijk te worden gemaakt of bedreigd te worden?’ Ze reageerden op stellingen. Als ze ‘ja’ zeiden, deden ze een stap naar voren en bij ‘nee’ een stap naar achteren. Dit richtte zich expliciet op meerdere privileges en discriminatiegronden. Zowel op afkomst, seksuele oriëntatie, religie als op beperking. In een onderzoek naar een training onder apothekerstudenten in Australië stond deze privilege walk ook centraal. Daar was een positief effect te zien. Het vergrootte onder meer het bewustzijn van discriminatie (Khera, et al., 2025). Ook twee andere studies in de medische sector laten dit zien. Dat de deelnemers zelf ervaren dat ze zich meer bewust zijn geworden en meer zelfreflectie hebben gekregen (Jacob, et al., 2017). En dat ze de indruk hebben dat zij meer open zijn gaan staan voor patiënten met een andere afkomst dan zijzelf (Brown & Jones, 2024). Tegelijkertijd is er wel kritiek op deze privilege walks. Voor deelnemers met weinig privileges kan het traumatisch zijn om stil te staan bij de heftige en onrechtvaardige situaties in hun leven en het gebrek aan privileges (Patel & Kutac, 2024). 

Aandacht aan kruisingen

Een intersectionele benadering leert ons dat bij bewustwordingstrainingen en privilege walks goed gewaakt moet worden dat ervaringen niet worden vereenvoudigd. En dat het stereotypen niet bevestigt. Een interventie die zich richt op één vorm van discriminatie kan makkelijk over het hoofd zien hoe andere vormen samenhangen en elkaar versterken. Trainers en deelnemers kunnen beter inschatten waar ze op moeten letten als ze bewust aandacht besteden aan deze kruisingen. Het moet voorkomen dat de training alleen effect heeft voor deelnemers die al relatief veel privileges hebben.

Brown, E. A., & Jones, R. (2024). Discussing systemic racism and racial privilege at a large, academic health center using a modified privilege walk. BMC Medical Education, 24(1), 327.

Celadin, T., Panizza, F., & Capraro, V. (2024). Promoting civil discourse on social media using nudges: A tournament of seven interventions. PNAS nexus, 3(10), 380.

Crenshaw, K. (1989). Demarginalizing the intersection of race and sex: a black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics. University of Chicago Legal Forum, 139.

Den Ridder, J., Andriessen, I., Dekker, P. (2017) Burgerperspectieven2017 | 2. Den Haag: Continu Onder zoek Burgerperspectieven

Ehrke, F., Ashoee, A., Steffens, M. C., & Louvet, E. (2020). A brief diversity training: Raising awareness of ingroup privilege to improve attitudes towards disadvantaged outgroups. International Journal of Psychology, 55(5), 732-742.

Fitzgerald, H. N., Owen, C. K., & Shook, N. J. (2024). Fringe benefits: secondary transfer effects of lesbian, gay, and bisexual contact on transgender prejudice. Current Psychology, 43(4), 3548-3561.

Hangartner, D., Gennaro, G., Alasiri, S., Bahrich, N., Bornhoft, A., Boucher, J., ... & Donnay, K. (2021). Empathy-based counterspeech can reduce racist hate speech in a social media field experiment. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(50), e2116310118.

Hudson, S. K. T. J., Myer, A., & Berney, E. C. (2024). Stereotyping, prejudice, and discrimination at the intersection of race and gender: An intersectional theory primer. Social and Personality Psychology Compass, 18(2), e12939.

Khera, H. K., Mak, V., & Malone, D. T. (2025). Development and evaluation of a virtual privilege walk activity. American Journal of Pharmaceutical Education, 101450.

Jacob, S. A., Palanisamy, U. D., & Chung, C. M. C. (2017). Perception of a privilege walk activity and its impact on pharmacy students’ views on social justice in a service learning elective: a pilot study. Journal of Pharmacy Practice and Research, 47(6), 449-456.

Matias, J. N. (2019). Preventing harassment and increasing group participation through social norms in 2,190 online science discussions. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(20), 9785-9789.

Patel, P., & Kutac, J. (2024). Implementation of a Privilege and Resilience Walk in Health Professions Education: Experiences, Insights, and Reflections. Journal of Medical Education and Curricular Development, 11, 23821205241275354.

Pettigrew, T. F., & Tropp, L. R. (2006). A meta-analytic test of intergroup contact theory. Journal of Personality and Social Psychology, 90(5), 751.

Schmid, K., Hewstone, M., & Tausch, N. (2014). Secondary transfer effects of intergroup contact via social identity complexity. British Journal of Social Psychology, 53(3), 443-462.

Smith, C. W., & Mayorga-Gallo, S. (2017). The new principle-policy gap: How diversity ideology subverts diversity initiatives. Sociological Perspectives, 60(5), 889-911.

Swart, H., Hewstone, M., Christ, O., & Voci, A. (2011). Affective mediators of intergroup contact: A three-wave longitudinal study in South Africa. Journal of Personality and Social Psychology, 101(6), 1221–1238.

Tropp, L. R., Morhayim, L., & Grigoryan, L. (2024). How Social Categorization Shapes Intergroup Contact: Implications for Understanding Group Members' Subjective Experiences and Prospects for Achieving Attitude Generalization. In Handbook of Prejudice, Stereotyping, and Discrimination (pp. 476-498). Routledge.

Van Assche, J., Swart, H., Schmid, K., Dhont, K., Al Ramiah, A., Christ, O., … & Hewstone, M. (2023). Intergroup contact is reliably associated with reduced prejudice… American Psychologist, 78(6), 761-774.

Vezzali, L., Di Bernardo, G. A., Cocco, V. M., Stathi, S., & Capozza, D. (2021). Reducing prejudice in the society at large: A review of the secondary transfer effect and directions for future research. Social and Personality Psychology Compass, 15(3), e12583.

Ünver, H., Cakal, H., Özkan, Z., Kızık, B., & Eraslan, E. G. (2022). A rewiew on the secondary transfer effect of intergroup contact. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 12(2), 1461-1500.

Verkuyten, M., Thijs, J., & Bekhuis, H. (2010). Intergroup contact and ingroup reappraisal: Examining the deprovincialization thesis. Social Psychology Quarterly, 73(4), 398-416.

Wekker, G. & H. Lutz (2001). ‘Een hoogvlakte met koude winden. De geschiedenis van het gender- en etniciteitsdenken in Nederland’. M. Botman, N. Jouwe en G. Wekker (red.), Caleidoscopische visies: de zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwenbeweging in Nederland. Amsterdam: Koninklijk Instituut voor de Tropen.

Wiemers, S. A., Stasio, V. D., & Veit, S. (2024). Stereotypes about Muslims in the Netherlands: An intersectional approach. Social Psychology Quarterly, 87(4), 440-460.

Wong, C. Y. E., Kirby, T. A., Rink, F., & Ryan, M. K. (2022). Intersectional invisibility in women’s diversity interventions. Frontiers in Psychology, 13, 791572.